Seder Nashim · Massechet Sotá · Perek Alef · Mishná 8 de 9

Shimshon e Avshalom: medida por medida no castigo

שִׁמְשׁוֹן הָלַךְ אַחַר עֵינָיו
Mishná (ed. Torat Emet, domínio público) · tradução original PT-BR

A Mishná · הַמִּשְׁנָה

Depois de aplicar o princípio de medida por medida à sotá, a mishná o estende a dois casos bíblicos de castigo pelo mesmo padrão: Shimshon, punido através dos olhos que o guiaram ao pecado, e Avshalom, punido através do cabelo de que se orgulhava e do coração que roubou por engano.

Shimshon foi atrás de seus olhos — por isso os filisteus lhe furaram os olhos, como está dito: "e os filisteus o agarraram e furaram seus olhos". Avshalom se orgulhou de seu cabelo — por isso foi enforcado por seu cabelo. E porque teve relações com as dez concubinas de seu pai, por isso lhe cravaram dez lanças, como está dito: "e o cercaram dez homens, portadores das armas de Yoav". E porque roubou três corações — o coração de seu pai, o coração do tribunal e o coração de Israel, como está dito: "e Avshalom roubou o coração dos homens de Israel" — por isso lhe cravaram três dardos no coração, como está dito: "e tomou três dardos em sua mão e os cravou no coração de Avshalom".A mishná ilustra o princípio de medida por medida com dois exemplos bíblicos vívidos, ambos extraídos do livro de Shoftim e do livro de Shmuel. Shimshon, cuja fraqueza foi se guiar por sua atração visual às mulheres filisteias, teve precisamente seus olhos arrancados por seus captores. Avshalom, que se orgulhava vaidosamente de seu longo cabelo — chegando a cortá-lo anualmente por seu peso —, morreu justamente enforcado por esse mesmo cabelo, preso aos galhos de uma árvore. A mishná ainda soma dois refinamentos numéricos ao castigo de Avshalom: por ter se relacionado com as dez concubinas de seu pai Davi, foi atingido por dez lanceiros; e por ter enganado e roubado a lealdade de três grupos — seu próprio pai, o tribunal e o povo de Israel —, foi atravessado por três dardos certeiros no coração, desferidos por Yoav.

שִׁמְשׁוֹן הָלַךְ אַחַר עֵינָיו, לְפִיכָךְ נִקְּרוּ פְלִשְׁתִּים אֶת עֵינָיו, שֶׁנֶּאֱמַר (שופטים טז) וַיֹּאחֲזוּהוּ פְלִשְׁתִּים וַיְנַקְּרוּ אֶת עֵינָיו. אַבְשָׁלוֹם נִתְגָּאָה בִשְׂעָרוֹ, לְפִיכָךְ נִתְלָה בִשְׂעָרוֹ. וּלְפִי שֶׁבָּא עַל עֶשֶׂר פִּילַגְשֵׁי אָבִיו, לְפִיכָךְ נִתְּנוּ בוֹ עֶשֶׂר לוֹנְבִיּוֹת, שֶׁנֶּאֱמַר (שמואל ב יח) וַיָּסֹבּוּ עֲשָׂרָה אֲנָשִׁים נֹשְׂאֵי כְּלֵי יוֹאָב. וּלְפִי שֶׁגָּנַב שְׁלשָׁה לְבָבוֹת, לֵב אָבִיו, וְלֵב בֵּית דִּין, וְלֵב יִשְׂרָאֵל, שֶׁנֶּאֱמַר (שם טו) וַיְגַנֵּב אַבְשָׁלוֹם אֶת לֵב אַנְשֵׁי יִשְׂרָאֵל, לְפִיכָךְ נִתְקְעוּ בוֹ שְׁלשָׁה שְׁבָטִים, שֶׁנֶּאֱמַר (שם יח) וַיִּקַּח שְׁלשָׁה שְׁבָטִים בְּכַפּוֹ וַיִּתְקָעֵם בְּלֵב אַבְשָׁלוֹם:

Fontes bíblicas · מְקוֹרוֹת

Esta mishná não deriva de uma passagem da Torá, mas de dois episódios narrativos — Shoftim e Shmuel — que a tradição usa para ilustrar o princípio de medida por medida.

Shoftim (Juízes) 16:21
וַיֹּאחֲזוּהוּ פְלִשְׁתִּים וַיְנַקְּרוּ אֶת עֵינָיו
E os filisteus o agarraram, e furaram seus olhos.
Shmuel Bet (II Samuel) 18:14
וַיִּקַּח שְׁלשָׁה שְׁבָטִים בְּכַפּוֹ וַיִּתְקָעֵם בְּלֵב אַבְשָׁלוֹם
E tomou três dardos em sua mão, e os cravou no coração de Avshalom.

Rambam observa que a expressão "Shimshon foi atrás de seus olhos" alude ao critério pelo qual ele escolhia suas esposas entre as mulheres filisteias — guiando-se apenas pela beleza que via com os próprios olhos, sem considerar sua adequação — episódio detalhado nos próprios versículos do livro de Shoftim. Já o caso de Avshalom, cujos detalhes completos — a vaidade do cabelo, a traição contra Davi e o conselho do tribunal, e a usurpação da lealdade popular — se encontram espalhados pelos capítulos 14 a 18 do segundo livro de Shmuel, é tratado pela mishná como o exemplo mais elaborado de castigo medida por medida em toda a tradição bíblica.

Halachot · הֲלָכוֹת

Rambam, no Perush HaMishná, é sucinto: remete a explicação ao próprio relato bíblico, já suficientemente claro.

Rambam · Perush HaMishná, Sotá 1:8
הלך אחר עיניו רומז למה שהיה לוקח מן הנשים הישרות בעיניו יופיין וזה כולו מבואר בפסוקי המקרא

Rambam explica brevemente que "foi atrás de seus olhos" alude ao costume de Shimshon de escolher suas esposas entre as mulheres que lhe pareciam retas aos próprios olhos por sua beleza — sem buscar maiores qualidades. Quanto ao restante do caso, tanto de Shimshon quanto de Avshalom, Rambam remete o leitor diretamente aos versículos bíblicos citados, considerando-os já suficientemente claros por si mesmos.

Perush — os Mefarshim · הַמְּפָרְשִׁים

Perush de Rambam e Bartenura. Rashi não foi localizado com um comentário claramente ancorado nesta mishná específica — segue-se, honestamente, apenas com os dois primeiros comentadores.

Rambam · פירוש המשנה
Perush HaMishná, Sotá 1:8
שמשון הלך אחר עיניו לפיכך נקרו פלשתים את עיניו כו': הלך אחר עיניו רומז למה שהיה לוקח מן הנשים הישרות בעיניו יופיין

Rambam interpreta a expressão de forma direta: o defeito de Shimshon não foi ver, mas escolher com base apenas na aparência — tomando por esposas mulheres que lhe pareciam corretas exclusivamente por sua beleza externa, sem outro critério. A punição correspondente — perder justamente a visão que o guiou mal — segue naturalmente o princípio medida por medida.

Bartenura · רע״ב
Sotá 1:8
לוֹנְבִיּוֹת. חֲנִיתוֹת: לֵב אָבִיו. אָמַר לוֹ אַבְשָׁלוֹם לְאָבִיו כְּתֹב לִי שֶׁיֵּלְכוּ עִמִּי שְׁנַיִם אִישׁ שֶׁאֶבְחַר מִכָּל יִשְׂרָאֵל... עַד שֶׁכִּנֵּס מָאתַיִם אִישׁ, כֻּלָּן רָאשֵׁי סַנְהֶדְרָאוֹת

Bartenura explica que "lonviot", termo pouco comum na mishná, significa lanças. Sobre o roubo dos três corações, conta o episódio completo por trás da expressão "roubou o coração do tribunal": Avshalom pediu a seu pai Davi uma carta autorizando-o a convocar dois homens à sua escolha para acompanhá-lo a Chevron; usando o selo real, foi convidando pares de homens sucessivamente — até reunir duzentos homens, todos chefes de tribunais menores (rashei sanhedraot) —, sem que nenhum deles suspeitasse que participava de uma rebelião. Assim, Avshalom enganou simultaneamente seu pai, que assinou a carta sem saber seu real propósito; o próprio corpo de juízes, que o seguiu de boa-fé; e todo o povo de Israel, cujo apoio conquistou por meios enganosos — os três "corações" que a mishná menciona.