A Mishná · המִשְׁנָה
Rabi Chalaftá ben Dossa ensina, em gradação de dez até um, que a Presença Divina habita entre os que se ocupam da Torá.
Rabi Chalaftá ben Dossa, homem de Kefar Chananyá, dizia: dez que se sentam e se ocupam da Torá, a Presença Divina habita entre eles, como está dito: “Deus se coloca na congregação de Deus” (Salmos 82:1). E de onde [se sabe] que até mesmo cinco? Como está dito: “e a Sua trupe fundou sobre a terra” (Amós 9:6). E de onde até mesmo três? Como está dito: “no meio dos juízes Ele julga” (Salmos 82:1). E de onde até mesmo dois? Como está dito: “então os que temem ao Eterno falaram um com o outro; e o Eterno atentou e ouviu...” (Malaquias 3:16). E de onde até mesmo um? Como está dito: “em todo lugar onde Eu fizer lembrar o Meu nome, virei a ti e te abençoarei” (Êxodo 20:24).
רַבִּי חֲלַפְתָּא בֶן דּוֹסָא אִישׁ כְּפַר חֲנַנְיָה אוֹמֵר, עֲשָׂרָה שֶׁיּוֹשְׁבִין וְעוֹסְקִין בַּתּוֹרָה, שְׁכִינָה שְׁרוּיָה בֵינֵיהֶם, שֶׁנֶּאֱמַר (תהלים פב) אֱלֹהִים נִצָּב בַּעֲדַת אֵל. וּמִנַּיִן אֲפִלּוּ חֲמִשָּׁה, שֶׁנֶּאֱמַר (עמוס ט) וַאֲגֻדָּתוֹ עַל אֶרֶץ יְסָדָהּ. וּמִנַּיִן אֲפִלּוּ שְׁלשָׁה, שֶׁנֶּאֱמַר (תהלים פב) בְּקֶרֶב אֱלֹהִים יִשְׁפֹּט. וּמִנַּיִן אֲפִלּוּ שְׁנַיִם, שֶׁנֶּאֱמַר (מלאכי ג) אָז נִדְבְּרוּ יִרְאֵי ה' אִישׁ אֶל רֵעֵהוּ וַיַּקְשֵׁב ה' וַיִּשְׁמָע וְגוֹ'. וּמִנַּיִן אֲפִלּוּ אֶחָד, שֶׁנֶּאֱמַר (שמות כ) בְּכָל הַמָּקוֹם אֲשֶׁר אַזְכִּיר אֶת שְׁמִי אָבֹא אֵלֶיךָ וּבֵרַכְתִּיךָ:
Fontes bíblicas · מְקוֹרוֹת
Salmos 82:1
אֱלֹהִים נִצָּב בַּעֲדַת אֵל · בְּקֶרֶב אֱלֹהִים יִשְׁפֹּט
“Deus se coloca na congregação de Deus... no meio dos juízes Ele julga.” Fonte para dez (uma “congregação”) e para três (um tribunal de juízes).
Amós 9:6
וַאֲגֻדָּתוֹ עַל אֶרֶץ יְסָדָהּ
“E a Sua trupe fundou sobre a terra.” Fonte para cinco, lendo “agudá” (grupo) como referência a um número mínimo de reunião.
Malaquias 3:16
אָז נִדְבְּרוּ יִרְאֵי ה' אִישׁ אֶל רֵעֵהוּ וַיַּקְשֵׁב ה' וַיִּשְׁמָע
“Então os que temem ao Eterno falaram um com o outro; e o Eterno atentou e ouviu.” Fonte para dois, como já citado na mishná anterior.
Êxodo 20:24
בְּכָל הַמָּקוֹם אֲשֶׁר אַזְכִּיר אֶת שְׁמִי אָבֹא אֵלֶיךָ וּבֵרַכְתִּיךָ
“Em todo lugar onde Eu fizer lembrar o Meu nome, virei a ti e te abençoarei.” Fonte para um só, que se ocupa da Torá sozinho.
Halachot · הֲלָכוֹת
Rambam · Perush HaMishná, Avot 3:6
בעדת אל. הנה בארנו בתחלת סנהדרין שעדה אינה נופלת על פחות מי'... ופי' אגודה מה שאוגד אדם בידו אחת והיד יש בה ה' אצבעות שבהן יאגוד...
Rambam explica, remetendo ao que já expôs no início de Sanhedrin, que uma “congregação” (edá) nunca é menor que dez, e que também um tribunal não é menor que três — chamados “deuses” (elohim) no sentido de juízes. E explica “agudá” (trupe) como aquilo que a mão une, tendo cinco dedos — daí a fonte para cinco.
Bartenura · Avot 3:6
בַּעֲדַת אֵל. וְאֵין עֵדָה פְּחוּתָה מֵעֲשָׂרָה, שֶׁנֶּאֱמַר בַּמְרַגְּלִים עַד מָתַי לָעֵדָה הָרָעָה הַזֹּאת, יָצְאוּ יְהוֹשֻׁעַ וְכָלֵב, הֲרֵי עֲשָׂרָה... כִּי נָטַל עָלָיו. לְשׁוֹן סְכָךְ... שֶׁהַשְּׁכִינָה סוֹכֶכֶת עָלָיו:
Bartenura explica que “congregação” nunca é menor que dez, derivado dos doze espiões menos Josué e Calev; que a fonte para três se refere aos três juízes de um tribunal comum; e que “ele a toma sobre si” tem o sentido de “cobertura” — a Presença Divina cobre e protege aquele que estuda, mesmo sozinho.
Perush — os Mefarshim · המְּפָרְשִׁים
Rashi רַשִׁ״י
Rashi sobre Avot, Perek Guimel, Mishná 6
חלפתא. שם חכם הוא: בעדת אל. ואין עדה פחותה מעשרה... ואגודתו על ארץ יסדה. ואין אגודה אלא בג' שכן מצינו בג' מינים שבלולב שהיו נאגדין כא'...
Rashi confirma que “congregação” nunca é menor que dez, e traz uma leitura alternativa para “agudá”: os três tipos que se atam juntos no lulav, ou o feixe de hissopo com três talos, sugerindo que a própria palavra “agudá” já ensina o número três; e sobre “Ele a toma sobre si”, explica que Deus dá ao homem em seu coração a vontade de lembrar Seu nome, ensinando por meio dele a outros.
Rambam רַמְבַּ״ם
Perush HaMishná, Avot 3:6
ושם בארנו ג"כ שב"ד לא יהיו פחות מג' והם נקראים אלהים לענין המשפט:
Ver acima, em Halachot: o tribunal mínimo de três juízes é chamado “elohim” no contexto do julgamento, servindo de fonte para o número três nesta mishná.
Bartenura רע"ב
Avot 3:6
וּבְרֹאשׁ הַמִּקְרָא הוּא אוֹמֵר, הַבּוֹנֶה בַּשָּׁמַיִם מַעֲלוֹתָיו, כְּלוֹמַר הַשְּׁכִינָה שֶׁהִיא בַּשָּׁמַיִם יוֹרֶדֶת לְמַטָּה לָאָרֶץ כְּשֶׁיֵּשׁ שָׁם אֲגֻדָּה עוֹסְקִים בַּתּוֹרָה:
Bartenura acrescenta que o início do versículo de Amós — “Aquele que edifica nos céus os Seus aposentos” — ensina que a Presença Divina, que está nos céus, desce à terra quando ali há um grupo ocupado com a Torá.