Seder Kodashim · Massechet Chulin · Perek Guimel · Mishná 7 de 7

Os sinais de pureza do gafanhoto e do peixe

וּבַחֲגָבִים כֹּל שֶׁיֶּשׁ לוֹ אַרְבַּע רַגְלַיִם
Mishná (ed. Torat Emet, domínio público) · tradução original PT-BR

A Mishná · הַמִּשְׁנָה

A última mishná do Perek Guimel completa o percurso dos sinais de pureza, passando das aves aos gafanhotos e, por fim, aos peixes — encerrando o capítulo e fechando o ciclo dos critérios de cashrut das diferentes espécies.

Os sinais do gafanhoto e os sinais do peixe

E quanto aos gafanhotos: todo o que tem quatro pernas, e quatro asas, e pernas saltadoras, e cujas asas cobrem a maior parte dele — Rabi Yosei diz: e cujo nome é gafanhoto. E quanto aos peixes: todo o que tem barbatana e escama — Rabi Yehuda diz: duas escamas e uma barbatana. E estas são as escamas: as que são fixas a ele; e as barbatanas: as com que ele nada.

— Assim como fez com a ave na mishná anterior, a mishná agora estabelece os sinais próprios do gafanhoto — espécie cujos sinais também não constam explicitamente na Torá: quatro pernas, quatro asas, um par adicional de pernas saltadoras (usadas para pular) e asas longas o bastante para cobrir a maior parte do corpo. Rabi Yosei acrescenta uma condição extra: mesmo apresentando os quatro sinais físicos, só é permitido comê-lo se sua espécie for reconhecida e chamada, na tradição, pelo nome “gafanhoto”. Já para o peixe, a mishná finalmente chega a um caso em que os sinais são explícitos na própria Torá — barbatana e escama — e define com precisão os dois termos: escamas são as placas fixas ao corpo do peixe, e barbatanas são os apêndices com os quais ele se locomove na água.

וּבַחֲגָבִים, כֹּל שֶׁיֶּשׁ לוֹ אַרְבַּע רַגְלַיִם, וְאַרְבַּע כְּנָפַיִם, וְקַרְסֻלַּיִם, וּכְנָפָיו חוֹפִין אֶת רֻבּוֹ. רַבִּי יוֹסֵי אוֹמֵר, וּשְׁמוֹ חָגָב. וּבַדָּגִים, כֹּל שֶׁיֶּשׁ לוֹ סְנַפִּיר וְקַשְׂקָשֶׂת. רַבִּי יְהוּדָה אוֹמֵר, שְׁנֵי קַשְׂקַשִּׂין וּסְנַפִּיר אֶחָד. וְאֵלּוּ הֵן קַשְׂקַשִּׂין, הַקְּבוּעִין בּוֹ. וּסְנַפִּירִין, הַפּוֹרֵחַ בָּהֶן:

Fontes bíblicas · מְקוֹרוֹת מִן הַתּוֹרָה

Vayikrá 11:9
אֶת־זֶה תֹּאכְלוּ מִכֹּל אֲשֶׁר בַּמָּיִם כֹּל אֲשֶׁר־לוֹ סְנַפִּיר וְקַשְׂקֶשֶׂת בַּמַּיִם בַּיַּמִּים וּבַנְּחָלִים אֹתָם תֹּאכֵלוּ
“Isto comereis de tudo que há nas águas: tudo o que tiver barbatana e escama nas águas, nos mares e nos rios, esses comereis.”
Diferentemente da ave e do gafanhoto, cujos sinais os sábios precisaram formular por conta própria, o peixe é o único caso, nesta mishná, em que a própria Torá declara explicitamente o critério de pureza — barbatana e escama — quase nas mesmas palavras usadas pela mishná. É essa fonte direta que confere ao sinal do peixe seu caráter definitivo, sem margem para o tipo de dúvida que cercou os sinais da ave.

Halachot · הֲלָכוֹת

Rambam · Perush HaMishná, Chulin 3:7
ובחגבים כל שיש לו ארבע רגלים וארבע כנפים כו': מה שאמר חופות את רובו שיהא רחבן חופה רוב עובי גופו וארכו חופה רוב אורך גופו ע"מ שיהיה שמו חגב כמו שאמר רבי יוסי אבל אם נמצאו בו אלו הסימנים ולא היה שמו חגב או השם שקורין באותו לשון למה שאנו קורין חגב אינו מותר לאוכלו והלכה כרבי יוסי ג"כ במה שאמר שני קשקשים ודע שאם נמצאו לאותו המין קשקשים אבל אינן באים בו אלא לאחר שיגדל או נושרים ממנו כשצדין אותן בצאתו מן המים ויש הרבה כזה אותו המין מותר ואפילו באותו הזמן שאין לו קשקשים:

Rambam explica que “cobrir a maior parte” se refere tanto à largura quanto ao comprimento do corpo do gafanhoto, e confirma que a halachá segue Rabi Yosei: mesmo apresentando todos os quatro sinais físicos, só é permitido comer o inseto se sua espécie for efetivamente conhecida, em qualquer idioma, pelo nome equivalente a “gafanhoto”. Confirma também que a halachá segue Rabi Yehuda quanto ao peixe. E acrescenta um detalhe prático importante: se uma espécie de peixe desenvolve escamas apenas quando adulta, ou as perde ao sair da água — como ocorre com diversas espécies — ela continua permitida mesmo num exemplar que, no momento, não apresenta escama alguma, pois o que importa é a espécie, não o espécime individual.

Bartenura · Chulin 3:7
וּבַחֲגָבִים. זֶהוּ סִימַן טָהֳרָתָם: כֹּל שֶׁיֶּשׁ לוֹ אַרְבַּע רַגְלַיִם וְאַרְבַּע כְּנָפַיִם וְיֵשׁ לוֹ קַרְסֻלַּיִם. הֵם שְׁנֵי רַגְלַיִם אֲרֻכִּים לְבַד הָאַרְבַּע. וְהֵם סָמוּךְ לְצַוָּארוֹ מִמַּעַל לְרַגְלָיו לְנַתֵּר בָּהֶם, כְּשֶׁהוּא רוֹצֶה לִקְפֹּץ מִתְחַזֵּק בָּהֶם: רַבִּי יוֹסֵי אוֹמֵר וּשְׁמוֹ חָגָב. אַף עַל פִּי שֶׁיֵּשׁ בּוֹ אַרְבָּעָה סִימָנִים הַלָּלוּ אֵינוֹ כָשֵׁר, אֶלָּא אִם כֵּן יָדוּעַ שֶׁשְּׁמוֹ חָגָב. וְכֵן הֲלָכָה: כֹּל שֶׁיֶּשׁ לוֹ סְנַפִּיר וְקַשְׂקָשֶׂת. אֲפִלּוּ אֵין לוֹ עַכְשָׁיו וְעָתִיד לְגַדֵּל לְאַחַר זְמַן, אוֹ שֶׁיֵּשׁ לוֹ עַכְשָׁיו וְעָתִיד לְהַשִּׁירָן כְּשֶׁיּוֹצֵא מִן הַמַּיִם, מֻתָּר: וּסְנַפִּירִין הַפּוֹרֵחַ בָּהֶן. שֶׁשָּׁט בָּהֶן עַל פְּנֵי הַמַּיִם:

Bartenura descreve as pernas saltadoras (karsulaim) como um par adicional, além das quatro pernas comuns, localizado junto ao pescoço acima das demais pernas, usado especificamente para dar impulso no salto. Confirma que a halachá segue Rabi Yosei quanto à exigência do nome “gafanhoto”. E, sobre o peixe, esclarece a mesma regra de Rambam com outras palavras: mesmo um espécime que ainda não desenvolveu escamas, mas que as desenvolverá com o crescimento, ou que as tem agora mas as perderá ao sair da água, permanece permitido — pois a permissão acompanha a espécie, e não o estado momentâneo do indivíduo.

Perush — os Mefarshim · פֵּרוּשׁ הַמְּפָרְשִׁים

Rashi רש״י
Chulin 59a:7, sobre a Guemará desta mishná
ובחגבים — זהו סימן טהרתם כל שיש לו ד' רגלים וד' כנפים ויש לו קרצולים הם שני רגלים ארוכין לבד הארבעה והם סמוך לצוארו ממעל לרגליו לנתר בהם כשהוא רוצה לקפץ וכנפיו חופין את רובו והן ד' סימנים: ה"ג כל שיש לו ד' רגלים וד' כנפים וקרצוליו וכנפיו חופין את רובו ולא גרסינן וקרסוליו וכנפיו ובגמרא נפקא לן מקרא: הפורח בהם — שט בהם על המים:

Rashi confirma a descrição das pernas saltadoras nos mesmos termos: um par adicional, junto ao pescoço, usado para o salto. Observa uma variante na leitura precisa do texto da mishná quanto à pontuação exata dos quatro sinais, remetendo à Guemará, que deriva esse conjunto de sinais diretamente de um verso bíblico. E fecha definindo, em uma única palavra, o verbo “porê'ach” aplicado à barbatana: nadar, deslizar sobre a água.