Seder Kodashim · Massechet Chulin · Perek Chet · Mishná 4 de 6

Puro e impuro, e as três vezes de “não cozinharás o cabrito”

בְּשַׂר בְּהֵמָה טְהוֹרָה בַּחֲלֵב בְּהֵמָה טְהוֹרָה
Mishná (ed. Torat Emet, domínio público) · tradução original PT-BR

A Mishná · הַמִּשְׁנָה

A regra segundo a pureza do animal de que vem a carne e o leite

Carne de animal puro em leite de animal puro — é proibido cozinhar e é proibido o proveito. Carne de animal puro em leite de animal impuro, carne de animal impuro em leite de animal puro — é permitido cozinhar e é permitido o proveito.

— A mishná ensina que a proibição bíblica de bassar bechaláv exige que tanto a carne quanto o leite venham de um animal de espécie pura (kosher) — não necessariamente do mesmo animal, nem sequer de uma fêmea que tenha realmente gerado a cria, mas de qualquer espécie pura. Somente quando ambos os elementos são de animal puro a mistura é proibida tanto para cozinhar quanto para qualquer outro proveito — vender, alimentar animais, ou usá-la de qualquer modo. Se, porém, um dos dois elementos vem de animal impuro — carne pura em leite impuro, ou carne impura em leite puro —, a combinação sai inteiramente do âmbito da proibição de carne e leite, sendo permitida tanto para cozinhar quanto para qualquer proveito, ainda que a carne impura em si continue proibida para consumo por sua própria razão.

בְּשַׂר בְּהֵמָה טְהוֹרָה בַּחֲלֵב בְּהֵמָה טְהוֹרָה, אָסוּר לְבַשֵּׁל וְאָסוּר בַּהֲנָאָה. בְּשַׂר בְּהֵמָה טְהוֹרָה בַּחֲלֵב בְּהֵמָה טְמֵאָה, בְּשַׂר בְּהֵמָה טְמֵאָה בַּחֲלֵב בְּהֵמָה טְהוֹרָה, מֻתָּר לְבַשֵּׁל וּמֻתָּר בַּהֲנָאָה.
Rabi Akivá: a tríplice repetição exclui a chayá, a ave e o animal impuro

Rabi Akivá diz: chayá e ave não são [proibidas] pela Torá, pois está dito “não cozinharás o cabrito no leite de sua mãe” três vezes — excluindo a chayá, e a ave, e o animal impuro.

— Rabi Akivá fundamenta a exclusão da chayá (animal selvagem cujo abate não exige cobertura do sangue como a behemá doméstica), da ave e do animal impuro por meio de um princípio exegético característico da escola de Rabi Akivá: quando a Torá repete a mesma frase várias vezes em contextos diferentes, cada repetição aparentemente desnecessária vem ensinar algo novo, restringindo o alcance da lei. Como o versículo “não cozinharás o cabrito no leite de sua mãe” aparece três vezes na Torá — duas em Êxodo e uma em Deuteronômio —, cada ocorrência exclui uma categoria adicional da proibição bíblica plena: a chayá, a ave, e o animal impuro. Para Rabi Akivá, portanto, misturar carne de chayá ou de ave com leite não é proibido pela Torá em si, mas apenas por decreto dos sábios.

רַבִּי עֲקִיבָא אוֹמֵר, חַיָּה וָעוֹף אֵינָם מִן הַתּוֹרָה, שֶׁנֶּאֱמַר, לֹא תְבַשֵּׁל גְּדִי בַּחֲלֵב אִמּוֹ, שָׁלשׁ פְּעָמִים, פְּרָט לְחַיָּה וּלְעוֹף וְלִבְהֵמָה טְמֵאָה.
Rabi Yosei HaGelili: a exclusão da ave a partir da carniça e do “leite de sua mãe”

Rabi Yosei HaGelili diz: está dito “não comereis nenhuma carniça”, e está dito “não cozinharás o cabrito no leite de sua mãe”. Aquilo que é proibido por causa de carniça, é proibido cozinhar em leite. A ave, que é proibida por causa de carniça, poder-se-ia pensar que seria proibido cozinhá-la em leite — ensina o versículo “no leite de sua mãe”, excluindo a ave, que não tem leite de mãe.

— Rabi Yosei HaGelili chega a resultado parcialmente diferente por outro caminho exegético: observa que, no mesmo versículo de Devarim, a proibição de “não cozinharás o cabrito no leite de sua mãe” aparece logo após a proibição de comer nevelá (carniça, animal morto sem abate ritual), sugerindo uma ligação entre as duas leis: tudo o que está sujeito à proibição de nevelá está também sujeito à proibição de carne e leite. Como a ave também se torna nevelá quando morre sem abate válido, poder-se-ia concluir que ela também estaria incluída na proibição bíblica de bassar bechaláv — ao contrário da posição de Rabi Akivá, que a exclui de saída. Mas o próprio versículo contém a exceção: ele fala especificamente do “leite de sua mãe”, e a ave não tem leite materno algum — não amamenta seus filhotes —, de modo que a expressão em si a exclui, ainda que pelo raciocínio da nevelá ela devesse, a princípio, ser incluída.

רַבִּי יוֹסֵי הַגְּלִילִי אוֹמֵר, נֶאֱמַר לֹא תֹאכְלוּ כָל נְבֵלָה, וְנֶאֱמַר לֹא תְבַשֵּׁל גְּדִי בַּחֲלֵב אִמּוֹ. אֶת שֶׁאָסוּר מִשּׁוּם נְבֵלָה, אָסוּר לְבַשֵּׁל בְּחָלָב. עוֹף, שֶׁאָסוּר מִשּׁוּם נְבֵלָה, יָכוֹל יְהֵא אָסוּר לְבַשֵּׁל בְּחָלָב, תַּלְמוּד לוֹמַר בַּחֲלֵב אִמּוֹ, יָצָא עוֹף, שֶׁאֵין לוֹ חֲלֵב אֵם.

Fontes bíblicas · מְקוֹרוֹת

Shemot 23:19
רֵאשִׁית בִּכּוּרֵי אַדְמָתְךָ תָּבִיא בֵּית ה' אֱלֹהֶיךָ. לֹא־תְבַשֵּׁל גְּדִי בַּחֲלֵב אִמּוֹ.
“Os primeiros frutos das primícias da tua terra traás à casa do Senhor teu Deus. Não cozinharás o cabrito no leite de sua mãe.”
Shemot 34:26
רֵאשִׁית בִּכּוּרֵי אַדְמָתְךָ תָּבִיא בֵּית ה' אֱלֹהֶיךָ. לֹא־תְבַשֵּׁל גְּדִי בַּחֲלֵב אִמּוֹ.
“Os primeiros frutos das primícias da tua terra traás à casa do Senhor teu Deus. Não cozinharás o cabrito no leite de sua mãe.”
Devarim 14:21
לֹא תֹאכְלוּ כָל־נְבֵלָה, לַגֵּר אֲשֶׁר־בִּשְׁעָרֶיךָ תִּתְּנֶנָּה וַאֲכָלָהּ אוֹ מָכֹר לְנָכְרִי, כִּי עַם קָדוֹשׁ אַתָּה לַה' אֱלֹהֶיךָ. לֹא־תְבַשֵּׁל גְּדִי בַּחֲלֵב אִמּוֹ.
“Não comereis nenhuma carniça; ao estrangeiro que está dentro das tuas portas a darás, e ele a comerá, ou a venderás a um estranho, pois povo santo és tu para o Senhor teu Deus. Não cozinharás o cabrito no leite de sua mãe.”
A mishná inteira gira em torno destas três ocorrências idênticas do mesmo mandamento — duas em Êxodo, logo após a lei dos primeiros frutos, e uma em Deuteronômio, logo após a proibição de comer carniça. Rabi Akivá lê a repetição tríplice como fonte de três exclusões sucessivas — chayá, ave e animal impuro —, deixando a proibição bíblica plena restrita à behemá pura. Rabi Yosei HaGelili, em vez disso, lê a proximidade textual entre a proibição de carniça e a de carne e leite no versículo de Devarim como um elo substantivo entre as duas leis, e extrai a exclusão da ave especificamente da expressão “no leite de sua mãe” — já que aves não amamentam. As duas leituras convergem na exclusão da ave da proibição bíblica plena, mas divergem quanto à chayá: para Rabi Yosei HaGelili, que não menciona a chayá entre as exclusões, ela permanece dentro da proibição bíblica, pois também se torna nevelá quando morre sem abate válido.

Halachot · הֲלָכוֹת

Rambam · Perush HaMishná, Chulin 8:4
בשר בהמה טהורה בחלב בהמה טהורה וכו': דעת ר' עקיבא שחיה ועוף אסור לאוכלן בחלב מדרבנן ומותר לבשל לפי שלא אסר הכתוב אלא בישול בהמה טהורה ודעת ר' יוסי הגלילי שבשר חיה אסור לבשלו בחלב מן התורה כמו שיתבאר מתוך דבריו ובשר עוף מותר לבשלו בחלב ואפילו מדרבנן לפי שאינו מודה בגזירה זו והלכה כר"ע:

Rambam resume a diferença prática entre as duas posições: para Rabi Akivá, comer chayá ou ave em leite é proibido apenas por decreto rabiníco, e cozinhá-las é até permitido, pois o versículo bíblico proibiu apenas o cozimento da behemá pura. Já para Rabi Yosei HaGelili, a carne de chayá é proibida para cozinhar em leite por lei bíblica mesma, como se depreende de suas próprias palavras, enquanto a carne de ave é permitida em leite mesmo por decreto rabiníco, pois ele não concorda com essa cerca. A lei segue Rabi Akivá.

Bartenura · Chulin 8:4
מֻתָּר לְבַשֵּׁל וּמֻתָּר בַּהֲנָאָה. דְּאֵין בּוֹ מִשּׁוּם בָּשָׂר בְּחָלָב. דִּתְלָתָא גְּדִי כְּתִיבֵי גַּבֵּי אִסּוּר בָּשָׂר בְּחָלָב, וְחַד מִנַּיְהוּ לְהוֹצִיא אֶת הַטְּמֵאָה, שֶׁאִם בִּשֵּׁל בְּשַׂר בְּהֵמָה טְמֵאָה אֲפִלּוּ בַּחֲלֵב בְּהֵמָה טְהוֹרָה, מֻתָּר. וּבַאֲכִילָה מִיהָא אָסוּר, מִשּׁוּם בָּשָׂר טָמֵא. וְכֵן נַמִּי תְּלָתָא בַּחֲלֵב אִמּוֹ כְּתִיבֵי, וְחַד מִנַּיְהוּ לְמִעוּטֵי חֲלֵב טְמֵאָה, וַאֲפִלּוּ הַבָּשָׂר טָהוֹר:
פְּרָט לְחַיָּה וּלְעוֹף וְלִבְהֵמָה טְמֵאָה. גְּדִי פְּרָט לְעוֹף שֶׁאֵינוֹ בְהֵמָה. גְּדִי פְּרָט לַחַיָּה, דְּאַף עַל גַּב דְּחַיָּה בִּכְלַל בְּהֵמָה, אָתָא קְרָא יְתֵרָא וְאַפְּקֵיהּ. גְּדִי וְלֹא בְהֵמָה טְמֵאָה, וְנַפְקָא לָן מִדִּכְתִיב וְאֶת עוֹרוֹת גְּדָיֵי הָעִזִּים, וַיִּשְׁלַח יְהוּדָה אֶת גְּדִי הָעִזִּים, כָּאן פֵּרֵשׁ לְךָ הַכָּתוּב דִּגְדִי זֶה מֵעִזִּים הוּא, הָא אִם לֹא פֵרֵשׁ, יֵשׁ בְּמַשְׁמַע אַף שְׁאָר בְּהֵמָה, מִדְּאִצְטְרִיךְ בֵּיהּ לְפֵרוּשֵׁי:
נֶאֱמַר לֹא תֹאכְלוּ כָל נְבֵלָה. וְנֶאֱמַר בְּאוֹתוֹ פָּסוּק עַצְמוֹ לֹא תְבַשֵּׁל גְּדִי בַּחֲלֵב אִמּוֹ, דְּמַשְׁמַע כָּל שֶׁנּוֹהֵג בּוֹ אִסּוּר נְבֵלָה יֵשׁ בּוֹ מִשּׁוּם בָּשָׂר בְּחָלָב. וְאִיכָּא בֵּין רַבִּי יוֹסֵי הַגְּלִילִי וּבֵין רַבִּי עֲקִיבָא, דְּרַבִּי יוֹסֵי הַגְּלִילִי סָבַר חַיָּה דְּאוֹרַיְתָא, וְרַבִּי עֲקִיבָא סָבַר, חַיָּה לָאו דְּאוֹרַיְתָא. וַהֲלָכָה כְּרַבִּי עֲקִיבָא:

Bartenura explica por que a mistura entre carne pura e leite impuro — ou vice-versa — é totalmente permitida: dos três “cabrito” escritos a respeito da proibição de carne e leite, um serve para excluir o animal impuro, de modo que cozinhar carne de animal impuro mesmo em leite puro é permitido quanto a essa proibição específica — embora continue proibido comer a carne impura por sua própria razão; e, da mesma forma, dos três “no leite de sua mãe”, um exclui o leite de animal impuro, mesmo que a carne seja pura. Sobre as exclusões de Rabi Akivá, explica cada uma: “cabrito” exclui a ave, que não é behemá; exclui também a chayá, apesar de estar incluída, em princípio, na categoria geral de behemá, pois um versículo adicional veio retirá-la; e exclui o animal impuro, como se depreende do uso da palavra “cabrito” para as cabras de Yehudá em Bereshit, mostrando que, quando o texto quer se referir a outro animal, precisa especificá-lo. E resume a diferença entre Rabi Yosei HaGelili e Rabi Akivá: o primeiro entende que a chayá está sob a proibição bíblica, o segundo que não está. A lei segue Rabi Akivá.

Perush — os Mefarshim · פֵּרוּשׁ הַמְּפָרְשִׁים

Rashi רש״י
Chulin 113a:18, sobre a Guemará desta mishná
מתני' מותר לבשל ומותר בהנאה - דאין בו משום בשר בחלב כדיליף בגמרא. ובאכילה מיהא אסור משום איסור טמאה: פרט לעוף וחיה ובהמה טמאה - גדי פרט לעוף שאינו בהמה. גדי פרט לחיה שאינה בהמה דאע"ג דחיה בכלל בהמה אתא קרא יתירא ומפקיע. גדי ולא את הבהמה טמאה אבל בהמה טהורה דלאו גדי כגון פרה ורחל איתרבאי מקראי כדקתני בברייתא בגמרא:

Rashi explica que a permissão de cozinhar e de proveito, quando carne e leite vêm de espécies de pureza diferentes, decorre de não haver ali, tecnicamente, a proibição de carne e leite — como se deduz na Guemará —, embora comer a carne impura continue proibido por sua própria razão. E detalha as exclusões de Rabi Akivá: “cabrito” exclui a ave, que não é behemá; exclui a chayá, que embora esteja incluída, em princípio, na categoria de behemá, foi retirada por um versículo adicional; e exclui o animal impuro — mas a behemá pura que não se chama especificamente “cabrito”, como a vaca e a ovelha, permanece incluída por outras derivações expostas na baraita citada na Guemará.